Proces Rupnika to coś więcej niż wyrok: sprawdzian wiarygodności Kościoła

Spekulacje wywołały falę komentarzy, z których wiele było słabo poinformowanych. Wśród bardziej znaczących nieporozumień znalazło się twierdzenie, jakoby Rupnik stawał obecnie przed sądem w sprawie domniemanej przemocy, a osobny proces dotyczący nadużyć miałby odbyć się później. Twierdzenia takie wydają się wynikać z niejednoznacznie sformułowanych doniesień oraz błędnego rozumienia samych pogłosek.

Zamieszanie to przesłania jednak ważniejszą rzeczywistość. Możliwość, że Rupnik nie zostanie skazany, nigdy nie była wykluczona z poważnego rozważenia. Kanoniści od dawna zwracają uwagę, że procesy karne opierają się na standardach dowodowych i zasadach proceduralnych, a nie na nastrojach społecznych. Niemożność uzyskania przez sąd wyroku skazującego niekoniecznie rozstrzyga szersze pytanie, czy doszło do nadużycia. Odzwierciedla ona jedynie to, co można wykazać za pomocą dopuszczalnych zeznań i dowodów w ramach obowiązującego prawa.

To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie, choć może stanowić niewielką pociechę dla katolików, którzy obserwowali, jak sprawa Rupnika stała się jednym z najbardziej symbolicznych sprawdzianów rozliczalności we współczesnej historii Kościoła.

Zarzuty wobec Rupnika należą do najbardziej niepokojących i doniosłych, z jakimi Kościół zmierzył się w ostatnich latach, a echa podobnej debaty o nadużyciami wobec najbardziej bezbronnych wracają przy każdej kolejnej sprawie tego typu. W połączeniu z jego wcześniejszym skazaniem za rozgrzeszenie wspólnika w grzechu oraz z przekonaniem, że cieszył się nadzwyczajną ochroną w kręgach watykańskich, sprawa nabrała znaczenia dalece wykraczającego poza los jednego kapłana. Dla wielu katolików postępowanie stało się swoistym referendum w sprawie tego, czy Kościół jest rzeczywiście zdecydowany zmierzyć się z nadużyciami i pociągać do odpowiedzialności wpływowych duchownych.

Dlatego właśnie stawka związana z tym, jak zakończy się proces Rupnika, jest tak wyjątkowo wysoka.

Jeśli Rupnik nie zostanie skazany, wielu wierzących katolików nie odbierze tego wyniku jako wymierzenia sprawiedliwości, niezależnie od uzasadnienia prawnego takiego wyroku. W sądzie opinii publicznej, zwłaszcza po latach skandali i zaniedbań instytucjonalnych, uniewinnienie i oczyszczenie z zarzutów bywają traktowane jako pojęcia tożsame. Nie są. Jednak percepcja ma znaczenie, zwłaszcza gdy zaufanie do instytucji jest kruche.

Niebezpieczeństwo polega na tym, że oczekiwania społeczne mogą wywrzeć na sędziach presję, by osiągnąć wynik zadowalający powszechne żądania, a nie odpowiadający standardom prawnym. Do tego nie może dojść.

Granice systemu sądowego a proces Rupnika

Integralność każdego systemu sądowniczego zależy od tego, czy sędziowie stosują prawo i oceniają dowody bez względu na konsekwencje polityczne czy społeczne, a jak pokazuje choćby dyskusja wokół tego, że polityka nie powinna zastępować prawa, zasada ta dotyczy sądów świeckich równie mocno, co kościelnych. Starożytna zasada prawna quod non est in actis, non est in mundo — co nie znajduje się w aktach, nie istnieje w świecie — dobrze oddaje tę rzeczywistość. Sądy mogą orzekać jedynie na podstawie tego, co zostało im przedłożone. Żądanie od sędziów postępowania inaczej oznaczałoby porzucenie rządów prawa na rzecz wyników determinowanych przez emocje, presję czy wygodę.

Rzeczywiście, bezstronne orzekanie jest jedyną drogą, dzięki której Kościół może odzyskać zaufanie do swoich instytucji prawnych. Jeśli papież Leon poważnie traktuje umacnianie rządów prawa w zarządzaniu kościelnym, to pozwolenie sędziom na samodzielne dochodzenie do wniosków nie jest kwestią wyboru. Jest koniecznością.

Przejrzystość jako warunek: proces Rupnika pod lupą

Sama jednak niezawisłość sądownictwa nie wystarczy.

Jeśli Rupnikowi uda się uniknąć skazania, przejrzystość stanie się sprawą nieodzowną. Utrwalony w Watykanie odruch tajemnicy i nieujawniania informacji może okazać się nie do utrzymania w sprawie o takiej doniosłości. Katolicy, którzy od lat śledzili każdy jej rozwój, będą oczekiwać czegoś więcej niż zwykłego ogłoszenia wyniku. Będą domagać się wyjaśnienia.

Bez jasnego przedstawienia, w jaki sposób sędziowie doszli do swojej decyzji, podejrzenia szybko wypełnią próżnię. Brak przejrzystości najprawdopodobniej przekona wielu obserwatorów, że wynik proceduralny posłużył jako tarcza przed odpowiedzialnością, a nie jako wyraz sprawiedliwości.

Przyszłość kapłana po tym, jak zakończy się proces Rupnika

Równie palącym pytaniem jest to, co stanie się z samym Rupnikiem.

Rupnik jest obecnie kapłanem inkardynowanym w Słowenii. Niezależnie od wyniku procesu władze kościelne będą musiały zmierzyć się z nieuniknionymi pytaniami dotyczącymi jego przyszłej posługi. Jeśli zostanie mu pozwolone na dalsze pełnienie funkcji kapłańskich w jakiejkolwiek istotnej formie, mimo tego, co już publicznie wiadomo o jego postępowaniu, wielu katolików uzna, że obietnice reform pozostają puste, gdy w grę wchodzą wpływowi członkowie hierarchii.

Takie przekonanie istnieje już wśród znacznej części wiernych. Decyzje takie jak stosunkowo szybkie przywrócenie do posługi ks. prał. Jeffa Burrilla przyczyniły się do sceptycyzmu co do tego, czy przywódcy kościelni stosują standardy odpowiedzialności w sposób konsekwentny. Jakiekolwiek oznaki instytucjonalnej pobłażliwości wobec Rupnika najprawdopodobniej znacząco nasiliłyby te obawy.

Konsekwencje mogą sięgać znacznie dalej niż wewnętrzna polityka kościelna.

Autorytet moralny Kościoła katolickiego ostatecznie zależy od jego wiarygodności. Ludzie chcą wierzyć, że Kościół mówi poważnie, gdy mówi o sprawiedliwości, prawdzie i odpowiedzialności moralnej, tak jak przypominają o tym inne kontrowersje, które nadszarpnęły zaufanie do Kościoła. Chcą widzieć decyzje podejmowane dlatego, że są słuszne, a nie dlatego, że są wygodne. Gdy działania wydają się oderwane od zasad, zaufanie słabnie. A gdy zaufanie słabnie, słabnie również zdolność Kościoła do przekonywania ludzi o znacznie ważniejszych prawdach.

Kościół postrzegany jako niechętny do zmierzenia się z nieprawościami we własnych szeregach nieuchronnie będzie miał trudności z przekonaniem ludzi do swoich szerszych twierdzeń moralnych.

Poza osobistą przyszłością Rupnika pozostaje jeszcze inna nierozstrzygnięta kwestia: jego spuścizna artystyczna. Losy jego twórczości liturgicznej staną się przedmiotem poważnej debaty, niezależnie od wyroku, a pytanie to dotyka szerzej tego, czym powinna być sztuka liturgiczna Kościoła. Nadal otwarte pozostają pytania, czy powstawanie tej sztuki było powiązane z przymusowymi nadużyciami, o których mówią byłe zakonnice. Dla wielu katolików tych dzieł nie da się już oddzielić od oskarżeń dotyczących ich twórcy.

Ta kwestia również wymaga odpowiedzi.

Ostatecznie nadchodząca decyzja nie dotyczy jedynie tego, czy trybunał uzna dowody za wystarczające do skazania jednego kapłana. Innymi słowy, proces Rupnika stawia pytanie znacznie szersze niż wyrok wobec jednego kapłana. Katolicy nieuchronnie zadadzą sobie dwa pytania: co stanie się z Rupnikiem i co stanie się ze sztuką z nim związaną.

Żaden wyrok, skazujący czy uniewinniający, sam w sobie nie rozstrzygnie tych pytań.

Jeśli krążące dziś pogłoski zawierają choćby ziarno prawdy, papież Leon może wkrótce stanąć w obliczu jednego z kluczowych momentów swojego pontyfikatu. Prawny wynik procesu ma znaczenie. Ale przejrzystość, odpowiedzialność i moralna jasność, które po nim nastąpią, mogą mieć znaczenie jeszcze większe. Dla Kościoła dążącego do odbudowy zaufania wyrok nie będzie końcem tej historii. Może być dopiero jej początkiem.

• Raju Hasmukh, na podstawie materiałów od