Patriarcha Bartłomiej I wzywa do przywrócenia komunii z Rzymem, powołując się na pentarchię i papieski tytuł „Patriarcha Zachodu”.
Redakcja (7 września 2026, Gaudium Press ) Patriarcha ekumeniczny Bartłomiej I ponownie wezwał do przywrócenia pełnej komunii między Kościołami prawosławnymi a Kościołem katolickim, wpisując to pragnienie w starożytną strukturę kościelną znaną jako pentarchia i z zadowoleniem przyjmując ponowne pojawienie się papieskiego tytułu „Patriarcha Zachodu” w wydaniu Annuario Pontificio z 2024 roku.
Patriarcha wygłosił te słowa podczas sesji zamykającej XXVII Międzynarodowy Kongres Stowarzyszenia Prawa Kościołów Wschodnich, który odbył się w Budapeszcie pod hasłem „Biskup Rzymu: przyszłe horyzonty wyrastające ze starożytnych tradycji dla katolików i prawosławnych”. Jego wystąpienie łączyło refleksje nad eklezjologią, prawem kanonicznym, dialogiem ekumenicznym oraz przyszłością relacji między Konstantynopolem a Rzymem.
Bartłomiej I, który uzyskał doktorat z wschodniego prawa kanonicznego w Papieskim Instytucie Wschodnim w Rzymie, przypomniał swoje wieloletnie związki ze Stowarzyszeniem, zauważając, że w 1969 roku należał do jego członków założycieli i był jego pierwszym wiceprzewodniczącym. Złożył hołd ustępującemu przewodniczącemu, metropolicie Peristeri Grzegorzowi, oraz pogratulował nowo wybranemu przewodniczącemu, profesorowi Péterowi Szabó, którego uczelnia była gospodarzem kongresu.
Spotkanie zbiegło się z inauguracją w Budapeszcie nowego Centrum Dialogu Prawosławnego Patriarchatu Ekumenicznego, nazwanego „Fanarion” — od stambulskiej dzielnicy Fanar, historycznej siedziby Patriarchatu Konstantynopola. Projekt, rozwijany przez ponad dekadę pod kierunkiem metropolity Austrii Arseniusza, egzarchy Węgier, ma służyć jako ośrodek pracy teologicznej, kanonicznej i międzyreligijnej.
Centrum „ekumenizmu prawnego”
Opisując misję nowej instytucji, Bartłomiej I powiedział, że Fanarion został pomyślany jako stałe miejsce spotkań prawosławnych chrześcijan, innych wspólnot chrześcijańskich oraz przedstawicieli różnych tradycji religijnych.
Wyraził szczególną nadzieję, że centrum stanie się laboratorium tego, co nazwał „ekumenizmem prawnym”, wprowadzając dorobek kanonistyki w ściślejszą służbę oficjalnemu dialogowi teologicznemu między Kościołem katolickim a Kościołami prawosławnymi. Zdaniem patriarchy prawo kanoniczne nie powinno być widziane wyłącznie jako zbiór granic prawnych dzielących wspólnoty, lecz jako narzędzie zdolne wspierać chrześcijańskie pojednanie i jedność eklezjalną.
W tym kontekście podkreślił wkład, jaki badania kanoniczne mogłyby wnieść w prace Mieszanej Międzynarodowej Komisji do Dialogu Teologicznego między Kościołem Katolickim i Kościołem Prawosławnym, jednego z głównych forów zaangażowania ekumenicznego obu tradycji.
Powrót do pytania o prymat Piotra
Znaczna część wystąpienia patriarchy dotyczyła długo dyskutowanej kwestii prymatu Biskupa Rzymu.
Bartłomiej I powtórzył często przywoływaną uwagę, którą wypowiedział przyszły papież Benedykt XVI, gdy był jeszcze teologiem Josephem Ratzingerem: że Rzym nie powinien wymagać od chrześcijańskiego Wschodu takiej nauki o prymacie, która wykraczałaby poza to, co było znane i praktykowane w pierwszym tysiącleciu chrześcijaństwa. Patriarcha przedstawił to zdanie jako ważny punkt odniesienia dla współczesnej dyskusji ekumenicznej, zakorzeniony we wspólnym dziedzictwie niepodzielonego Kościoła.
Przywołał także dziedzictwo patriarchy Atenagorasa, który podczas historycznej wizyty papieża Pawła VI w Fanarze w 1967 roku nazwał papieża „następcą Piotra” oraz „tym, który przewodzi w miłości”, sięgając do języka św. Ignacego Antiocheńskiego.
Według Bartłomieja I eklezjologia prawosławna rozumie prymat Rzymu jako posługę służby sprawowaną wewnątrz komunii Kościołów, a nie ponad nimi. W tym rozumieniu papieżowi przysługuje pozycja primus inter pares — pierwszego wśród równych — w ramach pentarchii, w szczególności w tej roli, którą wyraża tytuł „Patriarcha Zachodu”.
Pentarchia i znaczenie tytułu „Patriarcha Zachodu”
Pentarchia oznacza historyczny porządek pięciu głównych stolic patriarchalnych Kościoła pierwszych wieków: Rzymu, Konstantynopola, Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy. Bartłomiej I opisał tę strukturę jako widzialny wyraz harmonii eklezjalnej pierwszego tysiąclecia.
Powołując się na dziewiątowiecznego uczonego Anastazego Bibliotekarza, patriarcha przypomniał analogię, według której — podobnie jak ciało człowieka jest koordynowane przez pięć zmysłów — Kościół powszechny funkcjonował przez zgodę swoich pięciu ośrodków patriarchalnych.
Argumentował dalej, że tytuł „Patriarcha Zachodu” niesie istotną treść eklezjologiczną i odzwierciedla określoną rolę patriarchalną w szerszej komunii Kościołów. Z tego powodu, jak powiedział, Patriarchat Ekumeniczny przyjął z żalem decyzję o usunięciu tego tytułu z Annuario Pontificio w 2006 roku.
Bartłomiej I twierdził, że tytuł ten ma wyjątkowe znaczenie, ponieważ powstał w epoce niepodzielonego Kościoła i jest ściśle związany z eklezjologią pierwszego tysiąclecia. Natomiast — jak sugerował — tytuły akcentujące jurysdykcję powszechną i bezpośrednią często okazywały się dla prawosławnych trudniejsze do pogodzenia z pojęciem Kościołów siostrzanych.
Zniesienie tytułu „Patriarcha Zachodu” w 2006 roku
Usunięcie tytułu za pontyfikatu papieża Benedykta XVI zostało opatrzone formalnym wyjaśnieniem Papieskiej Rady ds. Popierania Jedności Chrześcijan.
Watykan argumentował wówczas, że wyrażenie „Zachód” nie opisuje już jasno określonego terytorium kościelnego i stało się historycznie przestarzałe. W komunikacie zauważono również, że tytuł wszedł do regularnego użycia papieskiego stosunkowo późno i po raz pierwszy został zamieszczony w Annuario Pontificio w XIX wieku.
Co istotne, Stolica Apostolska podkreślała, że rezygnacja z tytułu nie oznacza rozszerzenia roszczeń papieskich. Przedstawiciele Watykanu opisywali tę decyzję raczej jako akt „realizmu historycznego i teologicznego”, który może przysłużyć się relacjom ekumenicznym przez porzucenie tytułu, którego znaczenie stało się w nowoczesnym kontekście niejasne.
Wielu prawosławnych obserwatorów zinterpretowało jednak tę decyzję inaczej. Wśród najbardziej znanych krytyków byli ówczesny bp Hilarion Ałfiejew z Patriarchatu Moskiewskiego oraz metropolita Pergamonu Jan Zizioulas, którzy obaj wyrazili obawę, że posunięcie to może zostać odczytane jako wzmocnienie roszczeń do powszechnej jurysdykcji papieskiej.
„Patriarcha Zachodu” przywrócony w 2024 roku
Bartłomiej I ujawnił, że rozmawiał o tej sprawie osobiście z papieżem Franciszkiem. Według patriarchy Franciszek z życzliwością wysłuchał obaw prawosławnych i dał do zrozumienia, że tytuł zostanie ostatecznie przywrócony.
Przywrócenie nastąpiło w wydaniu Annuario Pontificio z 2024 roku, gdzie tytuł „Patriarcha Zachodu” ponownie pojawił się wśród określeń przypisywanych Biskupowi Rzymu.
Patriarcha nazwał tę decyzję „małym krokiem, ale bynajmniej nie bez znaczenia”, uznając ją za znak nadziei dla przyszłości relacji katolicko-prawosławnych.
W odróżnieniu od usunięcia z 2006 roku, przywrócenie nie zostało jednak opatrzone formalną notą wyjaśniającą ze strony Watykanu. W rezultacie interpretacje tej zmiany pochodzą w większości od obserwatorów, badaczy i przedstawicieli Patriarchatu Ekumenicznego.
Wielu łączyło ten krok z akcentowaniem przez papieża Franciszka synodalności oraz z odnowionym zainteresowaniem strukturami eklezjalnymi pierwszego tysiąclecia. Podobne wątki pojawiły się w watykańskim dokumencie studyjnym Biskup Rzymu z 2024 roku, który badał możliwe sposoby odróżnienia patriarchalnej roli papieża na Zachodzie od jego posługi na rzecz jedności powszechnej w komunii Kościołów.
Wezwanie do odnowionej jedności
W trakcie wystąpienia Bartłomiej I ogłosił również, że zaprosił patriarchów Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy na braterską synaksę 30 listopada, we święto św. Andrzeja Apostoła, patrona Kościoła Konstantynopola.
W zaproszeniu opisał starożytne patriarchaty wschodnie jako filary Tradycji apostolskiej, które wraz z Rzymem tworzyły kiedyś „pięciostrunną lirę”, wyrażającą harmonię Kościoła powszechnego.
Rozważając trwający tysiąc lat podział między Wschodem a Zachodem, patriarcha mówił o bólu spowodowanym rozłamem oraz o odpowiedzialności, jaka spoczywa na starożytnych stolicach wschodnich wobec braku pełnej komunii z Rzymem.
Jego wystąpienie zakończyło się jednak nutą optymizmu. Wyrażając zaufanie do łaski i prowadzenia Bożego, Bartłomiej I potwierdził swoją nadzieję, że pełna komunia między Kościołem prawosławnym a Kościołem Rzymu może zostać ostatecznie przywrócona, pozwalając, by starożytna chrześcijańska harmonia symbolizowana przez pentarchię ponownie zabrzmiała w życiu Kościoła powszechnego.
Jednocześnie mowa ta uwypukliła trwałe wyzwanie teologiczne stojące w centrum dialogu katolicko-prawosławnego: czy struktury i sposoby rozumienia z pierwszego tysiąclecia mogą posłużyć jako rama pojednania różnych interpretacji prymatu Rzymu, które rozwinęły się w wiekach następujących po wielkiej schizmie. Dla obu stron pytanie to pozostaje kluczowe w poszukiwaniu trwałej jedności eklezjalnej.
- Raju Hasmukh na podstawie materiałów Infocatholica
