Bp Reig Pla, biskup senior, łączy pamięć o hiszpańskich męczennikach z wiarą, tożsamością i odnową kultury, wzywając do czynnego oporu w zsekularyzowanych czasach.
Redakcja (6 listopada 2026, Gaudium Press) Przemawiając na kongresie poświęconym pamięci katolickich męczenników z czasów II Republiki i wojny domowej w Hiszpanii, bp Juan Antonio Reig Pla, biskup senior diecezji Alcalá de Henares, przedstawił pamięć o męczennikach nie jako przejaw historycznej nostalgii, lecz jako formę – jak to ujął – „czynnego oporu” wobec społeczeństwa, które jego zdaniem stopniowo porzuciło swoje chrześcijańskie fundamenty.
Zwracając się 3 października do uczestników kongresu zorganizowanego przez stowarzyszenie Luz de Trento, biskup Reig Pla przekonywał, że przywoływanie świadectwa tych, którzy oddali życie za wiarę, nie służy jedynie zachowaniu przeszłości. Chodzi raczej – mówił – o przyszłą duchową tożsamość Hiszpanii i o ocalenie prawd, które jego zdaniem współczesna kultura coraz bardziej ignoruje.
Wydarzenie, zorganizowane w roku 90. rocznicy wybuchu hiszpańskiej wojny domowej, ma na celu przywrócenie pamięci o katolikach zabitych podczas religijnych prześladowań w latach 30. XX wieku. Organizatorzy szacują, że z nienawiści do wiary zamordowano około 10 000 katolików, i określają ten okres jako największe męczeństwo w historii Kościoła. Oprócz biskupa Reig Pla wśród prelegentów znaleźli się historyk Alberto Bárcena, ks. Ángel David Martín Rubio, filozof Javier Barraycoa, ks. Jorge López Teulón, autor książek, oraz Blas Piñar Gutiérrez.
Bp Reig Pla: krytyka współczesnego społeczeństwa
Zanim przeszedł do teologii męczeństwa, biskup Reig Pla przedstawił rozległą diagnozę współczesnej kultury zachodniej. Przypominając słynne ostrzeżenie papieża Benedykta XVI przed „dyktaturą relatywizmu”, stwierdził, że współczesne społeczeństwo trafniej byłoby określić jako „technonihilistyczne”.
Według biskupa seniora współczesna kultura coraz częściej sprowadza osobę ludzką do utylitarnego podmiotu, kierującego się osobistymi preferencjami, zadowoleniem i praktyczną użytecznością. W takim środowisku – przekonywał – ludzie tracą zdolność odróżniania prawdy od fałszu oraz dobra od zła.
Jego zdaniem przemiana ta nie dokonała się przypadkowo, lecz była owocem długiego procesu kulturowego, na który wpłynęła myśl Antonia Gramsciego i szkoły frankfurckiej. Zamiast dążyć do rewolucji przy użyciu siły – argumentował – te nurty intelektualne zabiegały o wpływy za pośrednictwem instytucji edukacyjnych, mediów i struktur kultury. W jego ocenie strategia ta zdołała usunąć Boga ze świadomości znacznej części hiszpańskiego społeczeństwa i podważyć to, co określił jako katolicką tożsamość kraju.
Dlatego biskup Reig Pla nalegał, by wydarzenia lat 30. nazywać prześladowaniem religijnym, a nie ubocznym skutkiem konfliktu politycznego. Jego zdaniem celem było zniszczenie samego Kościoła katolickiego.
Nawiązując do wczesnochrześcijańskiego Listu do Diogneta, który porównuje chrześcijan do duszy w ciele, ostrzegł, że społeczeństwu, które traci duchowy fundament, grozi rozkład. Zarazem odrzucił sugestie, jakoby jego argumentacja wyrastała z nostalgii. Wyzwaniem dla Hiszpanii – podkreślał – nie jest odtworzenie przeszłości, lecz rozpoznanie przemian kulturowych i odpowiedź na nie poprzez odnowione chrześcijańskie świadectwo.
„Czego potrzebuje Hiszpania?” – pytał. „Hiszpania potrzebuje Chrystusa”.
Tożsamość człowieka i poszukiwanie sensu
Znaczną część wystąpienia biskup Reig Pla poświęcił temu, co określił jako fundamentalne napięcia w osobie ludzkiej.
Odwołując się do encykliki Magnifica Humanitas, która – jak powiedział – została niedawno opublikowana przez papieża Leona XIV, a także do dokumentu Międzynarodowej Komisji Teologicznej Quo Vadis, Humanitas?, przedstawił trzy główne bieguny kształtujące ludzką egzystencję.
Pierwsze napięcie zachodzi między materialnym a duchowym wymiarem życia. Drugie – między tym, co skończone, a tym, co nieskończone, i wyraża się w trwałym pragnieniu ludzkości, by poznać prawdę, dobro, wieczność, a ostatecznie Boga. Trzecie dotyczy relacji między jednostką a wspólnotą.
Zdaniem biskupa Reig Pla współczesna kultura rozstrzygnęła to ostatnie napięcie zdecydowanie na korzyść indywidualnej autonomii. Przekonywał, że nowoczesność najpierw wyniosła rozum, a następnie wywyższyła wolność rozumianą jako radykalne samostanowienie, oderwane od rodziny, tradycji, ojczyzny, a nawet rzeczywistości biologicznej.
W opozycji do tego ukazał osobę jako zarazem indywidualną i relacyjną, kształtowaną przez wspólnotę, historię, kulturę i odziedziczone tradycje. W tej perspektywie męczennicy stają się kimś więcej niż postaciami religijnymi. Uosabiają ciągłość duchowego i kulturowego dziedzictwa, które biskup Reig Pla wiąże z historyczną tożsamością Hiszpanii i jej więzią z szerszym światem hispańskim.
Męczeństwo jako świadectwo według bp. Reig Pla
Biskup senior poświęcił wiele uwagi samemu znaczeniu męczeństwa.
Wyjaśniając, że greckie słowo oznaczające męczennika znaczy „świadek”, omówił przykłady zarówno ze Starego, jak i z Nowego Testamentu. Wśród najwcześniejszych z nich wskazał matkę i siedmiu braci opisanych w Drugiej Księdze Machabejskiej, którzy wybrali śmierć, zamiast złamać prawo religijne.
Dla chrześcijan jednak ostatecznym męczennikiem i świadkiem prawdy pozostaje Jezus Chrystus. Biskup Reig Pla przywołał świadectwo Chrystusa przed Poncjuszem Piłatem, dobrowolne przyjęcie przez niego cierpienia i jego ofiarną śmierć jako wzór dla wszystkich późniejszych chrześcijańskich męczenników.
Wskazał także na takie postaci jak Jan Chrzciciel, którego nazwał „męczennikiem za prawdę”, oraz św. Szczepan, pierwszy męczennik chrześcijaństwa, którego przebaczenie oprawcom stało się jedną z cech wyróżniających chrześcijańskie świadectwo.
Spośród wczesnochrześcijańskich relacji biskup Reig Pla wyróżnił męczeństwo św. Polikarpa ze Smyrny oraz męczenników scylitańskich z Afryki Północnej jako fundamentalne przykłady ukazujące istotę męczeństwa: odmowę wyrzeczenia się wiary mimo nacisków, gróźb i śmierci.
„Oto – powiedział, mając na myśli chrześcijańskich męczenników – znamiona chrześcijańskiego męczeństwa: oddać życie, umrzeć, przebaczając, ujrzeć otwarte niebo”.
Bp Reig Pla: dobro duchowe ponad dobrem materialnym
Sednem wystąpienia biskupa Reig Pla była teza, że dobra duchowe przewyższają dobra materialne znaczeniem i trwałością.
Męczennicy – mówił – są przykładem mężczyzn i kobiet, którzy uznali, że wierność Bogu przeważa nad wszelkimi ziemskimi względami. Ich świadectwo pokazuje, że ostatecznego celu ludzkiej egzystencji nie zaspokoi postęp technologiczny, dobrobyt materialny ani nawet radykalne wydłużenie ludzkiego życia.
Przyznał, że nowoczesne technologie, w tym sztuczna inteligencja, mogą przemieniać społeczeństwo i przedłużać życie. Nie potrafią jednak odpowiedzieć na to, co nazwał najgłębszym pragnieniem ludzkości – na pragnienie uczestnictwa w życiu Bożym.
Posługując się symboliką przygotowania darów podczas Mszy Świętej, gdy do wina dolewa się wodę, biskup Reig Pla mówił o chrześcijańskim pojęciu przebóstwienia – przekonaniu, że człowiek jest powołany do udziału w życiu Boga przez łaskę. To przeznaczenie – podkreślił – pozostaje poza zasięgiem osiągnięć technologicznych.
Święci, męczennicy i doświadczenie Hiszpanii
Wśród przykładów przywołanych w wystąpieniu znaleźli się święci Justus i Pastor, dwaj młodzi chrześcijańscy chłopcy ze starożytnego Complutum, obecnie Alcalá de Henares.
Według tradycji przywołanej przez biskupa Reig Pla chłopcy w wieku siedmiu i dziewięciu lat z własnej woli wyznali, że są chrześcijanami, w czasie prześladowań za cesarza Dioklecjana, i ostatecznie zostali straceni za wiarę. Ich historia posłużyła mu jako przykład tego, co określił jako fundamentalną cechę męczeństwa: dobrowolne przyjęcie cierpienia, a nie wymuszone podporządkowanie się.
Biskup powiązał także męczeństwo z obroną tego, co nazwał dobrami niezbywalnymi, w tym życia ludzkiego od poczęcia do naturalnej śmierci, godności osoby ludzkiej i porządku moralnego opisanego przez prawo naturalne.
Męczennicy – przekonywał – pozostają niezłomni właśnie dlatego, że te rzeczywistości nie podlegają negocjacjom.
„Najwyższym dobrem, jakie mamy, jest dobro męczenników” – powiedział, nazywając ich jednym z największych skarbów Hiszpanii.
Chrzest, Eucharystia i źródło męczeństwa
Biskup Reig Pla przekonywał, że chrześcijańskiego męczeństwa nie można rozumieć jedynie jako osobistego heroizmu.
Korzenie męczeństwa – mówił – tkwią w chrzcie, przez który chrześcijanie uczestniczą w śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa. Eucharystia z kolei podtrzymuje tę samą postawę daru z siebie, którą uosabia ofiara Chrystusa.
Przyjmowanie Komunii Świętej – argumentował – oznacza uczestnictwo w duchowej dynamice, która doprowadziła Chrystusa do ofiarowania życia za ludzkość.
Biskup wyjaśnił ponadto, że Kościół formalnie uznaje męczeństwo na podstawie świadectwa wiernych, opinii świętości i ostatecznie orzeczenia kościelnego. Zauważył jednak, że cierpienie może przybierać wiele form, w tym to, co nazwał „śmiercią cywilną”, gdy ludzie doświadczają publicznych prześladowań, nękania lub zniszczenia dobrego imienia.
„Za Boga i za Hiszpanię”
Jednym z najbardziej nacechowanych politycznie i kulturowo wątków wystąpienia była relacja między wiarą a tożsamością narodową.
Według biskupa Reig Pla ci, którzy zginęli podczas prześladowań religijnych w latach 30., umierali nie tylko za Boga, lecz także za to, co nazwał katolicką duszą Hiszpanii. Podkreślił, że nie chodziło o obronę terytorium czy geografii, lecz o cywilizacyjne i duchowe dziedzictwo zakorzenione w chrześcijaństwie.
W tym kontekście zinterpretował okrzyk „Niech żyje Chrystus Król! Niech żyje Hiszpania!” jako afirmację zarówno społecznego królowania Chrystusa, jak i chrześcijańskiej cywilizacji historycznie związanej z narodem hiszpańskim.
Dla biskupa Reig Pla naród to coś więcej niż zbiór autonomicznych jednostek. To żywa wspólnota kształtowana przez wspólną pamięć, więzi, tradycje i wspólną duszę kulturową.
Bp Reig Pla o przykładzie współczesnych męczenników
Na zakończenie wystąpienia biskup Reig Pla mówił o swoim zaangażowaniu w promowanie procesów o uznanie męczeństwa w kilku hiszpańskich diecezjach. Określił te starania jako sposób na oświecenie współczesnego społeczeństwa przykładem mężczyzn i kobiet, którzy w stopniu heroicznym żyli cnotami teologalnymi wiary, nadziei i miłości.
Wśród ostatnich przytoczonych świadectw znalazł się ostatni list, który dramatopisarz Pedro Muñoz Seca napisał przed egzekucją. Wyraził w nim gotowość przyjęcia cierpienia, powierzył członków swojej rodziny bliskim i napisał: „Bóg ponad wszystko”.
Biskup Reig Pla przywołał również historię bł. Teresy Ferragut i jej czterech córek, wszystkich zakonnic, które zostały zabite razem w październiku 1936 r., po tym jak odmówiły spełnienia żądań, by wyrzekły się wiary chrześcijańskiej. Według relacji Teresa zachęcała córki, by nie bały się śmierci, mówiąc: „To tylko chwila, a niebo jest na zawsze”.
Gdy jako ostatnia pozostała przy życiu w oczekiwaniu na egzekucję, miała podobno powiedzieć oprawcom, że nie porzuci Chrystusa i pragnie pójść za córkami na śmierć.
Dla biskupa Reig Pla takie przykłady to nie tylko wspomnienia historyczne. Stanowią one nieustające wyzwanie dla współczesnych katolików. Nazywając świadectwo wiary powołaniem wspólnym wszystkim wierzącym, przekonywał, że męczeństwo może oznaczać przelanie krwi, ale może też polegać na codziennej wierności chrześcijańskim przekonaniom.
Jego końcowe przesłanie było wezwaniem do wytrwałości. Pamięć o męczennikach – podsumował – nie polega przede wszystkim na oddawaniu czci zmarłym. Chodzi o zachowanie i odbudowę tego, co uważa za duchowe fundamenty Hiszpanii, z natchnieniem czerpanym z cierpliwości, nadziei i odwagi tych, którzy oddali wszystko za wiarę.
- Raju Hasmukh z wykorzystaniem materiałów INfocatholica
