Andy Burnham zapowiada uchylenie przepisów, które w Wielkiej Brytanii zakazują katolikom i Żydom doradzania monarsze w sprawach nominacji kościelnych.
Redakcja (11 września 2026, Gaudium Press ) Premier Andy Burnham ogłosił plan zniesienia ograniczeń prawnych, które w Wielkiej Brytanii uniemożliwiają katolikom i Żydom doradzanie monarsze w sprawie nominacji w Kościołach państwowych, określając te przepisy jako przestarzały i dyskryminujący relikt historii ustrojowej kraju.
Przemawiając 10 września, Burnham — pierwszy premier Zjednoczonego Królestwa będący katolikiem od urodzenia — ujawnił, że przekazał swoją konstytucyjną odpowiedzialność za doradzanie królowi Karolowi III w sprawie nominacji kościelnych Lordowi Kanclerzowi Alexowi Norrisowi. Krok ten wymusiło ustawodawstwo sprzed niemal dwóch stuleci, które zabrania katolikom wykonywania tej części obowiązków premiera.
Burnham stwierdził, że ograniczenia te są nie do pogodzenia ze współczesnymi zasadami równości.
„Niedopuszczalne jest, by istniała ustawowa przeszkoda uniemożliwiająca osobom jakiegokolwiek wyznania pełnienie wszystkich funkcji mojego urzędu” — powiedział, zapowiadając, że rząd przedłoży projekt ustawy „w najwcześniejszym możliwym terminie”, aby usunąć to, co określił jako „przestarzałą i archaiczną anomalię”.
Skąd wzięły się ograniczenia w Wielkiej Brytanii
Bariery prawne wywodzą się z ustawy o emancypacji katolików (Roman Catholic Relief Act) z 1829 roku, która rozszerzyła prawa obywatelskie katolików, zachowując jednocześnie zakaz doradzania monarsze w sprawie nominacji w Kościele Anglii i Kościele Szkocji. Podobne ograniczenie zostało później nałożone na Żydów przez ustawę o emancypacji Żydów (Jews Relief Act) z 1858 roku.
Choć akty te otworzyły przed katolikami i Żydami wiele dziedzin życia publicznego, utrzymały ograniczenia w sprawach związanych z Kościołami państwowymi. Zakaz wykracza poza samych premierów i obejmuje również doradców pełniących pokrewne funkcje konstytucyjne.
Ograniczenia stają się coraz bardziej rażące we współczesnym życiu politycznym, które cechuje większa różnorodność religijna. Co znamienne, nie dotyczyły one byłego premiera Rishiego Sunaka, hinduisty, ani Keira Starmera, który sprawował urząd jako ateista — co uwypukla osobliwość, że w świetle obowiązującego prawa tylko katolicy i Żydzi podlegają takim ograniczeniom.
Konstytucyjne dziedzictwo reformacji
Rola premiera w nominacjach kościelnych jest jednym z kilku rozwiązań ustrojowych, których początki sięgają reformacji w Anglii.
Po zerwaniu króla Henryka VIII z Rzymem Akt supremacji z 1534 roku ustanowił angielskiego monarchę najwyższą głową Kościoła Anglii. Kolejne ustawy wzmocniły władzę Korony nad nominacjami biskupimi, znosząc wymóg zatwierdzenia przez papieża.
W rezultacie zarządzanie Kościołem splotło się z państwem brytyjskim. Kościół Anglii rozwinął się jako państwowy Kościół narodowy, natomiast Szkocja przyjęła wyznanie reformowane w 1560 roku. W odróżnieniu od Kościoła Anglii, Kościołem Szkocji kierują jednak starsi i duchowni, a nie biskupi.
Wymogi wyznaniowe wobec monarchii zostały dodatkowo utrwalone przez Akt sukcesyjny (Act of Settlement) z 1701 roku, który zastrzegł, że władca musi pozostawać w jedności z Kościołem Anglii i nie może być katolikiem ani poślubić katolika.
Malejąca rola premiera w Wielkiej Brytanii
Choć premier zachowuje formalną rolę przy obsadzaniu najwyższych urzędów w Kościele Anglii, w ciągu ostatnich dwóch dekad odpowiedzialność ta została znacząco ograniczona.
Przed 2007 rokiem Komisja Nominacji Koronnych (Crown Nominations Commission) przedstawiała zwykle premierowi dwóch kandydatów na wakujące biskupstwo anglikańskie. Premier mógł wybrać jednego z nich i przedstawić go monarsze albo — w rzadkich przypadkach — odrzucić obie kandydatury i poprosić o inne nazwiska.
Procedura ta zmieniła się za rządów premiera Gordona Browna w 2007 roku. Od tego czasu komisja przedkłada premierowi jednego preferowanego kandydata, a premier przekazuje to nazwisko monarsze. Drugiego kandydata zachowuje się jedynie na wypadek odrzucenia pierwszej kandydatury.
Jak wynika z opracowania Biblioteki Izby Gmin z 10 września, zakaz prawny dotyczący nominacji w Kościele Szkocji może już nie mieć praktycznego znaczenia, ponieważ nominacje te są obecnie dokonywane niezależnie od monarchy.
Rosnąca presja na zmiany w Wielkiej Brytanii
Postulaty zniesienia tych ograniczeń nabrały w ostatnim czasie rozpędu. National Secular Society, organizacja opowiadająca się za całkowitym rozdziałem Kościoła od państwa, zwróciła uwagę, że zapowiedź Burnhama pojawiła się po jej sierpniowym liście do minister w Cabinet Office Louise Haigh, w którym wzywano rząd do usunięcia przepisów określonych jako dyskryminujące.
Organizacja przekonywała, że testy religijne uniemożliwiające wykonywanie obowiązków konstytucyjnych są nie do pogodzenia ze współczesnymi standardami równości i służby publicznej.
Decyzja Burnhama faktycznie wprowadza reformę tych przepisów do rządowej agendy legislacyjnej, otwierając możliwość, że ograniczenia sięgające XIX wieku zostaną wkrótce zniesione.
Dawni premierzy i kwestie wiary
Sprawa ta powracała już wcześniej przy okazji premierów związanych z katolicyzmem.
Benjamin Disraeli, pierwszy i jedyny premier Zjednoczonego Królestwa żydowskiego pochodzenia, sprawował urząd w 1868 roku, a następnie w latach 1874–1880. Został jednak ochrzczony w Kościele Anglii w wieku 12 lat, co później umożliwiło mu doradzanie Koronie w sprawach kościelnych.
Bliżej naszych czasów Tony Blair był anglikaninem w okresie swojego premierostwa w latach 1997–2007, a do Kościoła katolickiego wstąpił po odejściu z urzędu. Boris Johnson, ochrzczony w dzieciństwie jako katolik, a później bierzmowany w Kościele Anglii, również wzbudził zainteresowanie po zawarciu w 2021 roku małżeństwa w obrządku katolickim w katedrze Westminsterskiej.
Ślub Johnsona wywołał dyskusję, czy jego obowiązki dotyczące nominacji kościelnych nie powinny były zostać przekazane Lordowi Kanclerzowi — a więc dokładnie tak, jak formalnie uczynił to teraz Burnham.
Modernizacja dawnego systemu
Zapowiedziana przez Burnhama ustawa byłaby kolejnym krokiem w stopniowej modernizacji ustroju Zjednoczonego Królestwa, usuwającym jedno z pozostałych jeszcze w prawie ograniczeń wyznaniowych.
Choć praktyczny wpływ na procedurę nominacji może być niewielki, zważywszy na zmniejszoną rolę premiera, znaczenie symboliczne jest znaczne. Uchylenie tych przepisów położyłoby kres prawnemu rozróżnieniu, które traktuje katolików i Żydów inaczej niż wyznawców innych religii oraz osoby bezwyznaniowe.
Jeśli parlament przyjmie planowany projekt, ustrojowa anomalia zakorzeniona w konfliktach religijnych minionych stuleci mogłaby wreszcie odejść do historii, zbliżając urząd premiera w Wielkiej Brytanii do współczesnych oczekiwań wobec równości religijnej i służby publicznej
- Raju Hasmukh na podstawie materiałów The Pillar
