Jak kard. Augustin Bea stał się jednym z kluczowych architektów Soboru Watykańskiego II, kształtując ekumenizm, dialog międzyreligijny i reformę Kościoła.
Redakcja (1 września 2026, Gaudium Press ) Historię Soboru Watykańskiego II opowiada się najczęściej przez pryzmat jego najbardziej widocznych bohaterów, a przecież niektóre z najbardziej wpływowych postaci działały raczej z cichą determinacją niż przez spektakularne gesty. Należał do nich kard. Augustin Bea, niemiecki jezuita, którego intelektualna rzetelność, cierpliwość i przywiązanie do dialogu pomogły ukształtować część najważniejszych reform soborowych. Jego droga od szanowanego człowieka Kurii Rzymskiej do czołowego orędownika ekumenizmu pozostaje jedną z najciekawszych historii Soboru Watykańskiego II.
Cykl Twarze Soboru, autorstwa mediolańskiego teologa Marco Vergottiniego, wciąż przybliża osobowości, które przyczyniły się do przemiany dokonanej przez Sobór Watykański II. W przypadku Bei opowieść koncentruje się na człowieku, który na pierwszy rzut oka wydawał się mało prawdopodobnym rzecznikiem otwartości.
W chwili rozpoczęcia Soboru Bea był już w Kościele postacią wybitną. Był spowiednikiem papieża Piusa XII, konsultorem Świętego Oficjum i rektorem Papieskiego Instytutu Biblijnego. Jego dorobek i długa służba w strukturach kościelnych zdawały się sytuować go pewnie po stronie zachowawczych struktur katolicyzmu rzymskiego. Dlatego gdy papież Jan XXIII mianował go przewodniczącym nowo utworzonego Sekretariatu ds. Jedności Chrześcijan, decyzja ta zaskoczyła wielu obserwatorów.
Belgijski historyk Jan Grootaers określił tę sytuację słynnym mianem „zagadki Bei”. Jak człowiek tak głęboko zakorzeniony w Kurii Rzymskiej mógł stać się jedną z czołowych postaci katolickiego ekumenizmu? Odpowiedź, jak pokazały późniejsze badania, nie kryła się w nagłej przemianie, lecz w dziesięcioleciach intelektualnego przygotowania i cierpliwej refleksji.
Przełomowa chwila nadeszła na początku 1960 roku, gdy Bea spotkał się z papieżem Janem XXIII. Urodzeni w tym samym 1881 roku, wcześniej niewiele o sobie wiedzieli. A jednak ich pierwsza dłuższa rozmowa od razu zbudowała więź zaufania. Wychodząc z prywatnej biblioteki papieża, Bea miał powiedzieć: „Zrozumieliśmy się doskonale”. Jan XXIII również zanotował w dzienniku, że spotkanie było szczególnie miłe, niemal rodzinne w tonie. To zetknięcie stało się początkiem bliskiej relacji, która okazała się kluczowa dla rozwoju Soboru.
Bea bynajmniej nie nawrócił się na reformę u schyłku życia — znaczną część życia poświęcił przygotowaniu intelektualnych podstaw zmiany. Jako biblista o międzynarodowej renomie promował odnowę katolickich studiów nad Pismem Świętym i wspierał metodę historyczno-krytyczną, łącząc ostrożność z przekonaniem. Wierzył, że rzetelne badania naukowe mogą wiarę pogłębiać, a nie ją podważać.
Jego naukowe podejście ujawniło się podczas jednej z najbardziej spornych debat soborowych. Gdy pod koniec 1962 roku zaostrzył się spór wokół schematu De fontibus Revelationis, Augustin Bea osobiście rozdał ojcom soborowym broszurę o historyczności Ewangelii. Gest ten dobrze oddawał jego metodę: nie konfrontację ani retorykę, lecz staranny wywód oparty na badaniach.
Wymowna anegdota z początków jego kariery akademickiej wiele mówi o jego osobowości. Po napisaniu pełnego szacunku artykułu o wybitnym protestanckim bibliście Juliusie Wellhausenie Bea został skrytykowany przez jezuickich przełożonych za chwalenie myśliciela niekatolickiego. Jego odpowiedź była prosta i powściągliwa: „Poczekajcie na drugi artykuł”. W tej uwadze odnajdujemy wiele cech, które określały go przez całe życie: roztropność, ciche poczucie pewności, ironię i zaufanie do siły prawdy.
Instytucją, przez którą Bea odcisnął najgłębsze piętno na Soborze Watykańskim II, był Sekretariat ds. Jedności Chrześcijan, powołany przez Jana XXIII w czerwcu 1960 roku. Początkowo jego zakres wydawał się skromny. Do głównych zadań należało utrzymywanie kontaktów ze wspólnotami prawosławnymi, protestanckimi i anglikańskimi oraz koordynowanie bezprecedensowego udziału obserwatorów niekatolickich w Soborze.
Bea szybko dostrzegł możliwości, których inni nie zauważali. Pod jego kierownictwem Sekretariat przekształcił się w poważny ośrodek teologiczny, w którym dialog przestał być jedynie ćwiczeniem dyplomatycznym. Stał się metodą eklezjalną. W tym środowisku powstały jedne z najważniejszych dokumentów soborowych: Unitatis redintegratio, Dekret o ekumenizmie, Nostra aetate, Deklaracja o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich, Dignitatis humanae o wolności religijnej, a także istotny wkład w Dei Verbum, Konstytucję dogmatyczną o Objawieniu Bożym.
Wpływ Sekretariatu wykraczał poza redagowanie tekstów. Podczas gdy w auli soborowej toczyły się gorące spory, zespół Bei utrzymywał stały kontakt z obserwatorami z innych tradycji chrześcijańskich. Zbierając opinie, wyjaśniając nieporozumienia i zachęcając do wzajemnego zrozumienia, Sekretariat pełnił w okresie głębokich przemian rolę mostu.
Być może żaden aspekt pracy Bei nie okazał się brzemienniejszy w skutki niż jego udział w powstawaniu Nostra aetate. Zainspirowany spotkaniem papieża Jana XXIII z żydowskim historykiem Julesem Isaakiem, projekt zmierzał do nowego określenia relacji Kościoła katolickiego z judaizmem. Gdy inicjatywa trafiła pod odpowiedzialność Bei, bronił jej z niezwykłą wytrwałością mimo poważnych zastrzeżeń teologicznych, obaw dyplomatycznych i nacisków politycznych.
Jako Niemiec, który był świadkiem epoki naznaczonej antyżydowskimi prześladowaniami, Augustin Bea rozumiał moralną pilność tej sprawy. W jego przekonaniu Kościół musiał uczynić więcej niż tylko potępić antysemityzm. Musiał uznać wspólne dziedzictwo duchowe łączące chrześcijan i Żydów oraz zdecydowanie odrzucić utrwalone od dawna postawy, które rodziły nieufność i wrogość.
Ci, którzy obserwowali Beę podczas sesji soborowych, często zwracali uwagę na kontrast między jego wpływem a sposobem bycia. Nie słynął z dramatycznych wystąpień ani z pokazów siły. Mówił jasno, spokojnie odpowiadał na krytykę i polegał raczej na perswazji niż na autorytecie władzy. Jego skuteczność brała się nie tyle z instytucjonalnej pozycji, ile z osobistej wiarygodności i intelektualnej uczciwości.
Pod tym względem Bea ucieleśniał jedną z centralnych lekcji Soboru Watykańskiego II. Pokazał, że wierność tradycji nie musi być przeciwieństwem odnowy. Przeciwnie, tradycja może stać się źródłem, z którego wypływa autentyczny rozwój.
Tak zwana „zagadka Bei” stała się o wiele mniej tajemnicza w świetle nowszych badań, zwłaszcza ważnych studiów Saretty Marotty. Wynika z nich, że Bea nie zmienił się zasadniczo w czasie Soboru Watykańskiego II. To raczej Sobór stworzył moment historyczny, w którym myśli dojrzewające przez całe życie mogły wreszcie znaleźć publiczny wyraz.
Jego dziedzictwo skłania do szerszej refleksji nad naturą zmiany w Kościele. Postęp nie zawsze jest dziełem najbardziej niecierpliwych reformatorów. Czasem przychodzi za sprawą ludzi, którzy dziesiątki lat po cichu przygotowują się na okazje, jakie jeszcze się nie pojawiły. Augustin Bea był jedną z takich postaci. Gdy nadeszła jego chwila, był gotów, a pomagając ukształtować soborowe zaangażowanie w dialog, pozostawił trwały ślad we współczesnym Kościele katolickim.
- Raju Hasmukh na podstawie materiałów Avvenite.it
