Edukacja AI w Indiach: wzmocnienie milionów uczniów czy nowa cyfrowa przepaść?

Nowy program nauczania ma na celu rozwijanie umiejętności rozwiązywania problemów, kreatywności, etycznego podejmowania decyzji oraz odpowiedzialnego korzystania z technologii. Dla uczniów klas 6–8 obejmuje on wprowadzenie do pojęć sztucznej inteligencji, świadomość błędów algorytmicznych, cyfrowe obywatelstwo oraz interdyscyplinarne projekty mające na celu połączenie technologii z realnymi wyzwaniami.

Inicjatywa pojawia się w kluczowym momencie. Sztuczna inteligencja szybko przekształca edukację, zatrudnienie, komunikację i dostęp do informacji. Odpowiednio wykorzystana, AI ma potencjał, by pomóc uczniom opanować trudne przedmioty, tłumaczyć treści między językami, tworzyć materiały edukacyjne i zapewniać spersonalizowane wsparcie w nauce. Dla dzieci z odległych lub słabo zaopatrzonych społeczności narzędzia oparte na AI mogłyby poszerzyć dostęp do wiedzy w sposób wcześniej niewyobrażalny. Uczniowie, którzy nie mają dostępu do wyspecjalizowanych nauczycieli lub zaawansowanych zasobów edukacyjnych, mogą zyskać zindywidualizowane wyjaśnienia i pomoc w nauce, których nawet wiele dobrze finansowanych instytucji nie jest w stanie zapewnić.

Jednak obok tej obietnicy pojawia się poważna obawa: sztuczna inteligencja może stać się nowym źródłem stratyfikacji społecznej.

Nie oznacza to, że technologia dosłownie odtworzy tradycyjną hierarchię kastową Indii. Chodzi raczej o to, że AI grozi stworzeniem nowego podziału między tymi, którzy projektują, kontrolują i rozumieją inteligentne systemy, a tymi, którzy są jedynie przez nie zarządzani. W takiej przyszłości władza byłaby skoncentrowana w rękach osób biegłych technologicznie, podczas gdy pozostali stawaliby się coraz bardziej zależni od systemów, których nie kontrolują ani w pełni nie rozumieją.

Ten kontrast może być najbardziej widoczny właśnie w edukacji. Uczniowie z zamożnych szkół z angielskim jako językiem wykładowym prawdopodobnie skorzystają z szybkiego internetu, urządzeń osobistych, wykwalifikowanych nauczycieli oraz dostępu do zaawansowanych komercyjnych platform AI. Nauczą się oceniać informacje generowane przez AI, kwestionować niedokładne wyniki, tworzyć skuteczne polecenia (prompty) oraz budować własne aplikacje. Natomiast uczniowie w słabo wyposażonych szkołach mogą stykać się z AI jedynie sporadycznie, korzystając ze współdzielonego sprzętu lub uproszczonych narzędzi zaprojektowanych przez innych. Jedna grupa nauczy się kierować inteligentnymi systemami. Druga może po prostu nauczyć się akceptować ich decyzje.

Pojawiające się badania sugerują, że takie zagrożenia nie są jedynie teoretyczne. Wstępne badania przeprowadzone w Indiach wykazały, że niektóre systemy AI generowały prostsze wyjaśnienia edukacyjne dla profili powiązanych z marginalizowanymi kastami lub uczniami kształconymi w języku hindi lub językach regionalnych, najwyraźniej traktując te cechy jako sygnał niższych zdolności. Inny preprint analizujący dane indyjskiego rynku pracy wykazał, że absolwenci należący do Scheduled Castes i Scheduled Tribes rzadziej niż absolwenci z kast wyższych w tych samych okręgach pracowali w zawodach mogących skorzystać na technologiach generatywnej AI.

Choć te wyniki wymagają dalszej naukowej weryfikacji, wskazują na szerszą rzeczywistość. Sztuczna inteligencja nie wchodzi do społeczeństwa jako neutralna siła działająca w próżni. Jest trenowana na istniejących danych, tworzona w ramach istniejących instytucji i wdrażana w istniejących strukturach społecznych. W rezultacie może wchłaniać, a potencjalnie także wzmacniać, nierówności, które już istnieją.

Wyzwanie wykracza poza nierówny dostęp. Dotyczy również koncentracji władzy.

Zaawansowane systemy AI wymagają ogromnych ilości danych, wyrafinowanej infrastruktury obliczeniowej, specjalistycznych układów scalonych, znacznych zasobów energetycznych, wiedzy technicznej oraz poważnych inwestycji finansowych. W konsekwencji najbardziej zaawansowane systemy są kontrolowane przez stosunkowo niewielką liczbę korporacji i rządów. Te podmioty mają znaczny wpływ na to, jakie informacje stają się widoczne, które języki są traktowane priorytetowo, jakie zachowania są nagradzane oraz kto jest uznawany za zatrudnialnego, godnego zaufania lub zasługującego na dostęp do usług.

Ta obawa została podjęta wprost w Magnifica Humanitas, encyklice papieża Leona XIV. Dokument nie odrzuca innowacji technologicznych. Wręcz przeciwnie, uznaje potencjał technologii do kształcenia, leczenia, łączenia wspólnot i ochrony stworzenia. Twierdzi jednak, że technologia w praktyce nigdy nie jest neutralna, ponieważ odzwierciedla intencje i priorytety tych, którzy ją projektują, finansują, regulują i wdrażają. Sztuczna inteligencja może wspierać uczestnictwo i sprawiedliwość, ale może też pogłębiać nierówność, wykluczenie i kontrolę społeczną.

Dla Indii to ostrzeżenie ma szczególne znaczenie – edukacja AI w Indiach nie może pomijać tego kontekstu. Historycznie dyskryminacja kastowa była często utrwalana poprzez nierówny dostęp do wiedzy, zawodów, zasobów ekonomicznych i widoczności społecznej. AI mogłaby tworzyć podobne wzorce w mniej widoczny sposób. Algorytmy mogą kształtować szanse i wyniki, nie ujawniając otwarcie założeń wpisanych w ich konstrukcję.

Konsekwencje są już widoczne w wielu obszarach, w których algorytmy wpływają na podejmowanie decyzji. System AI może wpływać na perspektywy zatrudnienia, zdolność kredytową lub dostęp do usług, oferując przy tym niewielką przejrzystość co do sposobu, w jaki dochodzi do takich wniosków. Dane mogą wydawać się obiektywne, nawet gdy odzwierciedlają uprzedzenia społeczeństw, z których zostały zebrane.

Istnieją również szersze obawy dotyczące niewłaściwego wykorzystania sztucznej inteligencji. Systemy AI mogą generować przekonującą dezinformację, automatyzować inwigilację, manipulować zachowaniami, wzmacniać autorytarną kontrolę i ułatwiać cyberataki. Mogą również obniżać bariery dostępu do potencjalnie niebezpiecznej wiedzy biologicznej lub chemicznej. Wykorzystanie broni autonomicznej rodzi dodatkowe pytania etyczne, zwiększając dystans między ludzkimi decydentami a konsekwencjami użycia śmiercionośnej siły.

Raport International AI Safety Report z 2026 roku przyznaje, że niektóre szkody związane z AI już występują, podczas gdy inne pozostają niepewne, lecz potencjalnie poważne. Zauważa również, że twórcy nie zawsze są w stanie przewidzieć zachowanie coraz bardziej zaawansowanych systemów. Niektórzy czołowi naukowcy zajmujący się AI oraz przedstawiciele firm technologicznych twierdzą, że możliwość, iż zaawansowana AI stanowi egzystencjalne zagrożenie dla ludzkości, zasługuje na poważną uwagę na równi z takimi zagrożeniami jak pandemie czy konflikt nuklearny. Choć takie scenariusze pozostają przedmiotem debaty, a nie powszechnie akceptowanym poglądem, skala potencjalnych szkód sprawia, że zachowanie ostrożności jest rozsądną reakcją.

Te realia sugerują, że edukacja AI musi wykraczać poza szkolenie techniczne i przygotowanie do rynku pracy. Uczniowie powinni być zachęcani do zadawania krytycznych pytań: Kto stworzył ten system? Czyje dane zostały wykorzystane do jego trenowania? Kto czerpie korzyści finansowe z jego wdrożenia? Które społeczności mogą być błędnie przedstawiane? Jakie ludzkie zdolności mogłyby zostać osłabione przez automatyzację? I czy każde technologicznie wykonalne zastosowanie powinno być dozwolone?

Według Magnifica Humanitas, nauka korzystania z AI obejmuje również naukę tego, kiedy nie powinna być ona używana. Prawdziwa edukacja zależy od cierpliwości, refleksji, dialogu i zaangażowania w rzeczywistość. Choć AI może udzielać natychmiastowych odpowiedzi, szkoły muszą zapewnić, że uczniowie nadal rozwijają nawyki krytycznego myślenia, dogłębnej lektury i niezależnego osądu.

Edukacja katolicka w Indiach jest wyjątkowo dobrze przygotowana, by przyczynić się do tych wysiłków. Umiejętność korzystania z AI może stać się przedłużeniem długoletniej misji edukacyjnej Kościoła. Katolickie instytucje mogą pomóc zapewnić, że uczniowie pochodzący ze społeczności Dalitów, plemiennych, wiejskich i ekonomicznie defaworyzowanych uzyskają realny dostęp do technologii AI poprzez wspólne laboratoria, przystępne cenowo urządzenia, stypendia i wspólnotowe centra edukacyjne.

Mogą również pomóc poszerzyć włączenie językowe. Edukacja AI nie powinna uprzywilejowywać języka angielskiego kosztem języków regionalnych i plemiennych. Zasoby edukacyjne i zbiory danych opracowane w językach lokalnych mogą pomóc zapewnić, że inteligencja i potencjał nie będą mierzone biegłością w języku angielskim.

Równie ważne jest kształcenie nauczycieli. Nauczyciele muszą rozumieć nie tylko, jak działa AI, ale także, gdzie zawodzi, jak powstają uprzedzenia i jak uczniowie mogą nadużywać tych narzędzi. Nauczyciele powinni pozostać mentorami mądrości i rozeznania, a nie stawać się jedynie nadzorcami pracy generowanej przez maszyny.

Etyka musi również zajmować centralne miejsce w edukacji dotyczącej AI. Kursy powinny obejmować zagadnienia prywatności, inwigilacji, deepfake’ów, uprzedzeń kastowych i płciowych, utraty miejsc pracy, wpływu na środowisko, broni autonomicznej oraz koncentracji władzy korporacyjnej. Uczniowie potrzebują kontaktu nie tylko z umiejętnościami technicznymi, ale także z filozofią, teologią, naukami społecznymi, prawami człowieka i odpowiedzialnością obywatelską.

Ostatecznie szkoły muszą zachować to, czego technologia nie jest w stanie zastąpić: przyjaźń, sumienie, współczucie, odwagę moralną, cielesność, ciszę i poszukiwanie sensu. Celem edukacji nie jest tworzenie dzieci funkcjonujących jak sprawne maszyny. Jest nim kształtowanie ludzi zdolnych do odpowiedzialnego sprawowania władzy.

AI nie musi stać się nowym systemem kastowym Indii. Może służyć jako narzędzie włączenia, szans i wspólnego uczenia się. Jednak taki rezultat nie jest nieunikniony. Będzie wymagał świadomych wyborów dotyczących dostępu, etyki, zarządzania i edukacji.

Kluczowe pytanie stojące przed Indiami nie brzmi, czy ich dzieci będą korzystać ze sztucznej inteligencji. Niemal na pewno będą. Ważniejsze pytanie brzmi, czy pozostaną przy tym wolne, moralnie odpowiedzialne i w pełni ludzkie.

• Raju Hasmukh, na podstawie materiałów Global Catholic