Autonomiczna broń, która sama decyduje o zabijaniu, budzi sprzeciw katolickich hierarchów, a debata o roli sztucznej inteligencji na wojnie i o etyce wojskowej wciąż narasta.
Redakcja (10 sierpnia 2026, Gaudium Press ) Perspektywa, w której maszyny samodzielnie rozstrzygają, kto ma żyć, a kto umrzeć, nie jest już zarezerwowana dla science fiction. Autonomiczna broń stała się realnym zagrożeniem: doniesienia o teście uzbrojenia na Ukrainie, który miał rzekomo doprowadzić do pierwszych w pełni autonomicznych zabójstw w walce, wzmogły obawy związane z szybkim rozwojem śmiercionośnych autonomicznych systemów uzbrojenia (LAWS), potocznie nazywanych „robotami-zabójcami”.
W miarę jak największe potęgi militarne inwestują ogromne środki w technologie autonomiczne, Kościół katolicki wyrósł na jednego z najbardziej konsekwentnych i zdecydowanych krytyków broni zdolnej do wybierania i atakowania celów bez realnego udziału człowieka. Choć przywódcy Kościoła uznają prawo narodów do obrony przed niesprawiedliwą agresją, przekonują zarazem, że decyzji dotyczących użycia śmiercionośnej siły nigdy nie można w całości powierzyć maszynom.
Debata ta uwypukla szersze pytanie stojące przed rządami, planistami wojskowymi, etykami i przywódcami religijnymi: czy istnieje jakakolwiek dopuszczalna rola dla sztucznej inteligencji na polu bitwy i gdzie należy wyznaczyć granicę?
Autonomiczna broń a ludzki osąd w nauczaniu Kościoła
Nauczanie katolickie uznaje, że wojna, choć naznaczona złem i niesprawiedliwością, może niekiedy być usprawiedliwiona w przypadku prawowitej obrony własnej. Myśliciele katoliccy przekonują jednak, że odpowiedzialność moralna na wojnie zależy od ludzkiego osądu, zwłaszcza gdy decyzje dotyczą użycia śmiercionośnej siły.
Autonomiczna broń stała się centralnym punktem sprzeciwu Kościoła w tej właśnie kwestii. Problem nie jest jedynie technologiczny, lecz moralny. Zgodnie z nauczaniem katolickim rozstrzygnięcia dotyczące życia i śmierci wymagają takiego poziomu sumienia, odpowiedzialności i uznania godności człowieka, jakiego maszyny posiadać nie mogą.
Papież Leon XIV odniósł się do tej kwestii wprost w swojej encyklice Magnifica Humanitas z maja 2026 roku, stwierdzając, że „nie wolno powierzać systemom sztucznym decyzji śmiercionośnych ani w inny sposób nieodwracalnych”. Ostrzegł, że sztuczna inteligencja grozi tym, iż wojna zacznie się wydawać łatwiejsza do prowadzenia i bardziej akceptowalna, jednocześnie sprowadzając istoty ludzkie do punktów danych w procesie algorytmicznym.
Papież argumentował, że AI może przyspieszać konflikty, czynić je bardziej bezosobowymi i obniżać próg sięgania po przemoc. W jego przekonaniu efektywność technologiczna nie usuwa moralnych realiów wojny, lecz może je wręcz przesłaniać.
Godność człowieka a przetwarzanie danych
Wśród tych, którzy rozwijają stanowisko Kościoła, jest Charles Camosy, teolog moralny na Katolickim Uniwersytecie Ameryki (The Catholic University of America). Camosy opisał narastającą debatę o broni autonomicznej jako okazję do wyartykułowania wyraźnie katolickiego rozumienia godności człowieka w czasie wojny.
Na początku tego roku dołączył on do innych teologów i etyków, którzy publicznie poparli firmę Anthropic, zajmującą się sztuczną inteligencją, po tym jak przedsiębiorstwo to odrzuciło żądania Pentagonu dotyczące broni autonomicznej i technologii masowej inwigilacji.
W zeznaniach przed Komisją Praw Człowieka im. Toma Lantosa w Kongresie Camosy dowodził, że utrzymanie nadzoru człowieka to coś więcej niż przypisanie odpowiedzialności, gdy systemy zawodzą. Wymaga ono również zachowania ludzkiej zdolności do rozpoznawania przeciwników jako osób.
Zdaniem Camosy’ego każdy człowiek uczestniczący w konflikcie zasługuje na to, by być postrzeganym jako istota ludzka, a nie przetwarzanym jako informacja. Z tej perspektywy niezdolność maszyny do zrozumienia przyrodzonej wartości osoby sprawia, że autonomiczne podejmowanie śmiercionośnych decyzji jest zasadniczo nie do pogodzenia z prawami człowieka i katolickim nauczaniem moralnym.
Joseph Capizzi, dyrektor Instytutu McGratha ds. Życia Kościoła na Uniwersytecie Notre Dame, wyraził podobne obawy. Choć systemy AI mogą stawać się coraz bardziej wyrafinowane, to — jak przekonuje — pozostają niezdolne do pojęcia człowieczeństwa potencjalnej ofiary w taki sposób, w jaki potrafi to drugi człowiek. Dla Capizziego kalkulacje AI nie są osądami moralnymi i nie mogą zastąpić roli sumienia w decyzjach dotyczących użycia śmiercionośnej siły.
Rośnie zainteresowanie wojska mimo etycznego sprzeciwu
Zastrzeżenia Kościoła zbiegają się z szerszymi obawami opinii publicznej. Organizacje międzynarodowe, w tym Organizacja Narodów Zjednoczonych, wzywały do ograniczeń lub zakazu w pełni autonomicznej broni. Sondaże opinii publicznej również wskazują na silny sprzeciw wobec pozwalania systemom sztucznej inteligencji na podejmowanie śmiercionośnych decyzji bez udziału człowieka.
Mimo to w sektorze obronnym utrzymuje się tendencja ku coraz większej autonomii.
W kwietniu gen. Dan Caine, przewodniczący Kolegium Połączonych Szefów Sztabów, określił systemy autonomiczne jako niezbędny element przyszłej armii USA. W kolejnych miesiącach Kongres wykazywał dalsze zainteresowanie przyspieszeniem zakupów i wdrażania systemów bezzałogowych w siłach zbrojnych.
Obecnie jednak polityka USA wciąż wymaga nadzoru człowieka. Dyrektywa Departamentu Obrony nr 3000.09 nakazuje dowódcom utrzymanie odpowiedniego poziomu ludzkiego osądu nad bronią autonomiczną i półautonomiczną. Ponadpartyjny projekt w Kongresie zmierza do zapisania tych wymogów w prawie federalnym.
Mimo to niektórzy wojskowi badacze i stratedzy utrzymują, że utrzymanie przewagi nad geopolitycznymi rywalami może z czasem wymagać broni zdolnej do działania z prędkością maszyny, gdy tylko zostanie ona wstępnie autoryzowana przez ludzkiego dowódcę. Inni przekonują, że w pełni autonomiczna broń i tak się pojawi, niezależnie od zastrzeżeń etycznych, napędzana rywalizacją technologiczną i strategiczną koniecznością.
Czy autonomiczna broń jest nieunikniona?
Dla zwolenników surowszych ograniczeń nieuchronność nie jest wystarczającym usprawiedliwieniem.
Camosy odrzuca argument, jakoby Stany Zjednoczone musiały opracowywać lub rozmieszczać śmiercionośną broń autonomiczną tylko dlatego, że mogą to robić potencjalni przeciwnicy. Z katolickiej perspektywy moralnej — dowodzi — pewne czyny pozostają złe niezależnie od domniemanych korzyści strategicznych.
Rozumowanie to odzwierciedla długą tradycję etyki katolickiej, która wyznacza granice dopuszczalnego postępowania nawet podczas wojny. Zwolennicy tego stanowiska często wskazują na ostrożne podejście Kościoła do odstraszania nuklearnego w okresie zimnej wojny, gdy św. Jan Paweł II podkreślał, że odstraszanie można tolerować jedynie jako element szerszego dążenia ku rozbrojeniu.
Wniosek dotyczący broni autonomicznej jest jasny: opracowywanie takich systemów wyłącznie dlatego, że posiadają je rywale, może nie spełniać wymogów moralnych zgodnych z nauczaniem katolickim.
Ograniczona, lecz uprawniona rola AI?
Pomimo zdecydowanego sprzeciwu wobec autonomicznych systemów zabijających, katolicka debata o sztucznej inteligencji nie jest całkowicie zaporowa.
Wielu katolickich uczonych rozróżnia między AI, która wspomaga podejmujących decyzje ludzi, a AI, która ich zastępuje.
Capizzi zauważa, że współczesne operacje wojskowe już teraz opierają się na zaawansowanych systemach obliczeniowych, co utrudnia odrzucenie wszelkich form wojskowej AI. Podobnie badacz bezpieczeństwa narodowego Craig Albert przekonuje, że wezwanie papieża Leona do rygorystycznych ograniczeń etycznych niekoniecznie zakazuje wszelkich zdolności wojskowych opartych na AI.
Albert twierdzi, że AI mogłaby potencjalnie poprawić precyzję na polu walki, pomagając dowódcom dokładniej identyfikować cele, przekierowywać uzbrojenie, a nawet odwoływać pociski przed uderzeniem. Takie możliwości — jak dowodzi — mogłyby zmniejszyć liczbę ofiar wśród ludności cywilnej i poprawić przestrzeganie zasad wojny sprawiedliwej: proporcjonalności i rozróżniania.
Nawet Camosy przyznał, że pewne zastosowania nieśmiercionośne pozostają kwestiami otwartymi. Gromadzenie i analiza danych wywiadowczych mogą na przykład stanowić uprawnione pole do etycznej dyskusji, pod warunkiem że to człowiek zachowa odpowiedzialność za doniosłe decyzje.
Prawa sumienia a przyszłość służby wojskowej
W miarę jak technologia broni autonomicznej się rozwija, coraz więcej uwagi przyciąga inna kwestia: czy żołnierzom wolno będzie odmówić udziału w systemach, które uznają za niemoralne.
Camosy wezwał Kongres do ustanowienia prawnej ochrony dla żołnierzy, którzy odmawiają rozmieszczania lub nadzorowania broni zdolnej do podejmowania śmiercionośnych decyzji o wyborze celu bez nadzoru człowieka.
Ks. prałat Stuart Swetland, weteran marynarki wojennej i rektor Donnelly College, podobnie dowodził, że żołnierze powinni mieć mechanizm sprzeciwu wobec działań, które uważają za niesprawiedliwe. Podkreślił, że wojskowi nie są zobowiązani do wykonywania rozkazów, o których wiadomo, że są nielegalne.
Dla Swetlanda autonomiczna broń stanowi coraz szersze wyzwanie dla odpowiedzialności moralnej na wojnie. Niezależnie od postępu technologicznego czy argumentów strategicznych utrzymuje on, że granice etyczne muszą pozostać nienaruszone.
W miarę jak rządy i armie ścigają się w opracowywaniu coraz bardziej autonomicznych systemów, zderzenie między możliwościami technologicznymi a moralną powściągliwością staje się coraz ostrzejsze. Stanowisko Kościoła katolickiego pozostaje niezmienne: sztuczna inteligencja może wspomagać istoty ludzkie, lecz nigdy nie może ich zastąpić w decyzjach dotyczących życia i śmierci. To, czy zasada ta ukształtuje przyszłą politykę na polu bitwy, pozostaje jednym z definiujących pytań etycznych epoki AI.
- Raju Hasmukh na podstawie materiałów NC Register
