Meksykańscy męczennicy Cristiady: przestroga sto lat po prześladowaniach

Jednak ten obraz może przesłaniać otrzeźwiającą rzeczywistość z niedawnej przeszłości tego narodu.

Dokładnie sto lat temu Meksyk pogrążył się w jednym z najcięższych antykatolickich prześladowań epoki nowożytnej. Na kapłanów urządzano polowania, wiernych katolików zabijano, publiczny kult ograniczano, a w nadzwyczajnej odpowiedzi Kościół zawiesił na trzy lata sprawowanie Mszy świętej i udzielanie sakramentów.

Historia Cristiady, czyli powstania Cristeros, nie jest jedynie epizodem meksykańskich dziejów. To przestroga o tym, jak szybko może zniknąć wolność religijna, jak krucha bywa kultura chrześcijańska i jak prędko społeczeństwo może przejść od pokoju do prześladowań.

Zapomniani meksykańscy męczennicy

Papież św. Jan Paweł II rozumiał, jak ważne jest zachowanie pamięci o meksykańskich męczennikach. Podczas Wielkiego Jubileuszu roku 2000 — kiedy szczególnie ostrożnie podchodził do kanonizacji — wyniósł do chwały ołtarzy św. Krzysztofa Magallanesa i 24 towarzyszy męczenników.

Cierpienie Meksyku, jak wierzył, nie powinno zostać zapomniane.

Prześladowanie Cristeros było jedną z kilku antychrześcijańskich kampanii, które pojawiły się w historycznie chrześcijańskich społeczeństwach po I wojnie światowej. Sama wojna oznaczała głęboki upadek cywilizacji chrześcijańskiej, a w jej następstwie rządy i ideologie coraz śmielej kwestionowały miejsce chrześcijaństwa w życiu publicznym.

Rosja doświadczyła prześladowań komunistycznych. We Włoszech doszedł do głosu faszyzm. Niemcy miały później popaść w nazizm. Meksyk należy do tej listy, choć często się o nim zapomina.

Jan Paweł II pragnął, by wiek XXI pamiętał o tym, co się tam wydarzyło.

Podczas ceremonii kanonizacji wychwalał męczenników, którzy pełnili swoją posługę mimo narastającej wrogości i prześladowań.

„Wszyscy oni w sposób wolny i spokojny przyjęli męczeństwo jako świadectwo swojej wiary, wyraźnie przebaczając swoim prześladowcom” — powiedział, ukazując ich jako wzór nie tylko dla Kościoła, lecz także dla samego społeczeństwa.

Złudzenie stabilności

Droga do prześladowań nie zaczęła się od przemocy.

Zaczęła się od praw.

Po rewolucji meksykańskiej z lat 1910–1920 w 1917 roku przyjęto nową konstytucję. Dokument nałożył znaczne ograniczenia wolności religijnej. Ograniczono możliwość nauczania religii przez Kościół. Majątek Kościoła poddano władzy państwowej. Publiczne akty kultu poza terenem kościołów zakazano. Kapłanom zabroniono noszenia stroju duchownego poza kościołami.

Mimo tych środków początkowo uniknięto pełnego kryzysu, ponieważ wielu przepisów nie egzekwowano rygorystycznie.

To stworzyło złudzenie stabilności.

Meksykańscy katolicy zdecydowanie sprzeciwiali się ograniczeniom, lecz codzienne życie religijne w dużej mierze trwało. Konstytucyjne zagrożenie istniało na papierze, podczas gdy zwykli wierni żyli mniej więcej tak jak wcześniej.

Sytuacja zmieniła się dramatycznie w 1924 roku wraz z wyborem prezydenta Plutarco Callesa.

Zdecydowany antyklerykał, Calles konsekwentnie przechodził od ograniczeń prawnych do czynnego ich egzekwowania. W czerwcu 1926 roku podpisał ustawę Callesa, nakazującą ścisłe stosowanie antykatolickich środków począwszy od następnego miesiąca.

To, co od dawna istniało jako ustawodawstwo, nagle stało się rzeczywistością.

Gdy ustały sakramenty

W obliczu rządu, który — jak sądzili — uniemożliwiał autentyczny kult katolicki, meksykańscy biskupi zasięgnęli rady papieża Piusa XI i podjęli bezprecedensowy krok.

Ogłosili, że od 31 lipca 1926 roku w całym kraju zostaną zawieszone wszystkie posługi religijne wymagające kapłana.

Ustały Msze święte.

Ustały chrzty.

Ustały katolickie śluby.

Zwyczajne życie sakramentalne całego narodu zatrzymało się.

Dziś decyzję tę często opisuje się jako strajk czy protest. Jej logika była jednak znacznie głębsza. Biskupi chcieli ukazać powagę ataku rządu na wolność religijną, nakładając ogólnokrajową karę duchową. Wierzyli, że wstrząs zmusi władze do zmiany stanowiska.

Stało się jednak odwrotnie.

Rząd stał się jeszcze bardziej zdeterminowany.

Płynie stąd surowa lekcja: społeczeństwa nie zawsze zawracają z obranej drogi, gdy stają w obliczu skutków własnych działań. Przywódcy polityczni mogą się okopywać na swoich pozycjach, a nie ustępować. Gdy konflikt ideologiczny się zaostrza, bieg wydarzeń często wymyka się spod czyjejkolwiek kontroli.

Od ograniczeń do rozlewu krwi

Po klęsce strategii biskupów nastąpiła jeszcze głębsza tragedia.

W niektórych częściach Meksyku opór przerodził się w zbrojne powstanie. Powstańców zaczęto nazywać Cristeros. Siły federalne odpowiedziały bezlitosną represją, wymierzoną w rebeliantów i w każdego podejrzewanego o ich wspieranie.

Często oznaczało to kapłanów.

W oczach władz państwowych kapłani uchodzili za naturalnych sprzymierzeńców powstania. Samo kontynuowanie posługi mogło stać się wyrokiem śmierci.

Kapłanów i świeckich katolików, którzy im pomagali, aresztowano, rozstrzeliwano w kościołach lub wieszano na publicznych placach. Prześladowanie zrodziło męczenników, których jedyną winą była odmowa porzucenia wiary i posługi.

Do najbardziej znanych należał jezuita, ojciec Miguel Pro, rozstrzelany przez pluton egzekucyjny w 1927 roku. Jego śmierć stała się jednym z najbardziej wymownych obrazów prześladowań i symbolem chrześcijańskiego świadectwa pod uciskiem.

Konflikt trwał trzy lata. Dopiero w 1929 roku, po ustąpieniu Callesa z urzędu, osiągnięto porozumienie. Sakramentów zaczęto udzielać na nowo, a życie religijne stopniowo powracało.

Meksykańscy męczennicy: przestroga dla pokoleń

Powstanie Cristeros wydaje się odległe, ponieważ jawi się jako tak nieprawdopodobne.

Katolicki kraj prześladujący Kościół katolicki.

Kapłani ścigani jak wrogowie państwa.

Zawieszenie Mszy świętej i sakramentów w całym narodzie.

A jednak to wszystko wydarzyło się zaledwie 100 lat temu.

To właśnie czyni tę historię aktualną dzisiaj.

Meksyk lat 20. XX wieku pokazuje, jak szybko mogą runąć założenia religijne i kulturowe. Kraj głęboko ukształtowany przez chrześcijaństwo w ciągu kilku lat przemienił się w miejsce, gdzie publiczne przejawy wiary stały się celem wrogości rządu.

Meksykańscy męczennicy przypominają wierzącym, że wolności religijnej nigdy nie należy uważać za trwałą tylko dlatego, że istnieje dzisiaj. Instytucje, tradycje i obyczaje kulturowe, które wydają się pewne, mogą stać się kruche, gdy zwróci się przeciw nim władza polityczna.

Krew meksykańskich męczenników ostatecznie pomogła zachować wiarę i przyczyniła się do odnowy życia katolickiego. Lecz ich świadectwo trwa nie tylko jako opowieść o odwadze.

Trwa jako przestroga.

Pokój może ustąpić miejsca konfliktowi. Wolność może ustąpić miejsca ograniczeniom. Kulturowa pewność siebie może ustąpić miejsca lękowi. A prześladowanie może pojawić się tam, gdzie kiedyś wydawało się niemożliwe.

Sto lat po wybuchu Cristiady meksykańscy męczennicy wciąż przemawiają przez czas z przesłaniem równie naglącym jak zawsze: żadne społeczeństwo nie ma zagwarantowanej odporności na siły nietolerancji, przemocy i ideologicznego ekstremizmu. To, co się wtedy stało, nie było nieuniknione, ale nie było też niemożliwe. Właśnie dlatego trzeba o tym pamiętać.

• Raju Hasmukh na podstawie materiałów ks. Raymonda J. de Souzy, NCRegister